Beroepsonderwijs wordt veelal ontwikkeld met de kennis van gisteren, terwijl studenten beroepsvaardigheden nodig hebben voor de arbeidsmarkt van de toekomst. Het bedrijfsleven heeft op haar beurt wendbare en adaptieve professionals nodig die competenties hebben voor de huidige functie maar ook voor toekomstige rollen. Beroepen verschijnen, veranderen of verdwijnen. Past de beroepenstructuur daarom eigenlijk nog wel in het toekomstige onderwijs?
Curriculumontwikkeling
Het curriculum van een opleiding komt theoretisch gezien tot stand door samenwerking tussen opleiding, overheid en het (georganiseerde) werkveld. In de praktijk blijkt dat de bijdrage van scholen en de regels van de overheid overheersen en dat de rol en invloed van het werkveld gering is.
Het beroepscompetentieprofiel is bepalend voor de leeruitkomsten en deze leeruitkomsten zijn bijvoorbeeld in een kwalificatiedossier vervolgens leidend voor het ontwerp van een opleiding. Het proces om tot nieuwe kwalificatiedossiers of nieuwe opleidingen te komen duurt jaren en intussen is de arbeidsmarkt alweer doorontwikkeld.
Keuzedelen in het mbo
In 2014 werden in het mbo keuzedelen toegevoegd aan het opleidingsontwerp, met als doel meer vrijheid voor scholen en bedrijfsleven en meer keuze voor studenten. Maar niets bleek minder waar. De weerstand bij scholen was bij aanvang groot. Het proces om te komen tot en het aanbod met keuzedelen werd en wordt strak geregisseerd. De beoogde vrijheid voor scholen en (het georganiseerde) bedrijfsleven is er daardoor niet.
De scholen kiezen welke keuzedelen zij aan studenten willen aanbieden; de keuzevrijheid voor de student is er daardoor niet. Misschien was de volledige regie van de keuzedelen door het (georganiseerde) bedrijfsleven een beter alternatief geweest. Dan hadden keuzedelen als hybride vorm de ontwikkelingen en innovaties in een beroep of sector kunnen weerspiegelen.
Wat wel een mooie ontwikkeling is voor zij-instromers en werkenden die een keuzedeel volgen: het kunnen behalen van een mbo-certificaat. De werkende student kan hiermee competenties verwerven in het beroepsonderwijs en deze vervolgens verzilveren met een civiel effect.
Van beroep naar professioneel handelen
Vakmanschap en burgerschap zijn direct met elkaar verbonden: al het beroepsmatige handelen is doordrenkt met moreel-ethische standaarden en vakmanschap. Het beroepsonderwijs dient handelende professionals op te leiden (Nieuwenhuis & Kuijer – Siebelink, 2022). De leerdoelen van burgerschap lijken daarmee veel beter te passen bij de uitgangspunten in de beroepscontext dan als los opleidingsonderdeel.
Studenten dienen zich tijdens een opleiding dus te ontwikkelen tot professionals. Enerzijds hebben ze vaardigheden nodig die de kern van een beroep vormen en anderzijds een altijd nieuwsgierige en leerzame grondhouding waarmee zij de vraag op een onvoorspelbare arbeidsmarkt kunnen invullen.
Hybride leeromgevingen
In het artikel ‘Beroepspedagogiek als maatschappelijke opdracht’ worden ontwerpregels voor een meer toekomstgericht curriculum van het middelbaar – en hoger beroepsonderwijs voorgesteld (Nieuwenhuis & Kuijer – Siebelink, 2022). De beide auteurs voeren in het curriculumdebat drie mogelijke plannen voor het beroepsonderwijs op: het bouwplan, een behandelplan of een aanvalsplan.
Het onderwijs is op dit moment meestal een strikt bouwplan met vaste uitgangspunten terwijl een interactief aanvalsplan met veranderende doelen en leeruitkomsten meer geschikt zou zijn. Een aanvalsplan vraagt echter wel een grotere flexibiliteit van docenten, het opleidingsteam en het bedrijfsleven.
Een aanvalsplan is bij uitstek geschikt voor het ontwerpen en ontwikkelen van hybride leeromgevingen op de grens tussen onderwijs en bedrijfsleven. Deze leeromgevingen zijn erop gericht om de beroepspraktijk en de innovaties in het bedrijfsleven te verbinden met het onderwijs (Van Doesum, Timmerman, & Zitter, 2022). Hierdoor zal niet de beroepenstructuur, maar juist de authentieke beroepspraktijk en de innovaties in het bedrijfsleven leidend zijn bij het opleiden va professionals.
Gelijkwaardige inbreng
Om een hybride leeromgeving te ontwikkelen is het belangrijk dat de samenwerkingspartners samen een visie en strategie bepalen. Hierbij is een gelijkwaardige inbreng evident om te voorkomen dat een partij dominant kan worden (Bos & Snoeren, 2021). Vervolgens dienen partijen gezamenlijk de doelen van de hybride leeromgeving te bepalen.
Een mooi voorbeeld van een hybride leeromgeving met een authentieke context is het bouwonderwijs van Deltion, waar leerlingen echte huizen bouwen onder supervisie en technische verantwoordelijkheid van een aannemer (Hoenderboom, 2018). Deze werkwijze draagt bij aan de motivatie van de studenten, omdat ze echt bijdragen aan de invulling van praktijkvraagstukken (Smulders & Hoeve, 2021).
Op basis van het voorgaande zullen opleidingsteams in het middelbaar – en hoger beroepsonderwijs het curriculum moeten heroverwegen en herontwerpen. Met professionals binnen en buiten het opleidingsinstituut, ook wel de regionale netwerkorganisatie genoemd. Samen werken aan maatschappelijke problemen beïnvloedt het herontwerp, maar ook het onderwijs en de leerprocessen van alle betrokkenen. Of je nu student, docent, werkplekbegeleider of professional uit bedrijfsleven bent (Custers, Jansen, & Timmerman, 2022).
Bronnen
Bos, P., & Snoeren, M. (2021). Het ontwikkelen van een impactvolle hybride leeromgeving: vijf aanbevelingen. In A. Ros, M. Thunissen, & H. Van Beelen (Red.), Duurzaam leren en werken in een veranderende samenleving. Praktijk gericht onderzoek en tools voor praktijk en onderzoek (pp. 26 – 32). Fontys.
Custers, M., Jansen, J., & Timmerman, J. (2022, oktober 17). Mbo en hbo werken samen aan (door)ontwikkeling hybride leeromgevingen. Opgehaald van https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/mbo-en-hbo-werken-samen-aan-doorontwikkeling-hybride-leeromgevingen
Hoenderboom, G. (2018, 3 30). Flexibel onderwijs als nieuwe maatschappelijke opdracht. Opgehaald van LinkedIn: https://nl.linkedin.com/pulse/flexibel-onderwijs-als-nieuwe-maatschappelijke-ghislaine-hoenderboom?trk=portfolio_article-card_title
Nieuwenhuis, L., & Kuijer – Siebelink, W. (2022, maart 24). Beroepspedagogiek als maatschappelijke opdracht. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, pp. 40 – 55.
Smulders, H., & Hoeve, A. (2021, juli 15). Vormgeven van een hybride leeromgeving. Opgehaald van https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/vormgeven-van-een-hybride-leeromgeving
Van Doesum, K., Timmerman, J., & Zitter, I. (2022). Hybride leeromgevingen. TvOO(2).